DİVAN-I HÜMAYUN

Divan-ı Hümayun (Osmanlı Devleti’nin Merkez Teşkilatı)

1. DİVAN-I HÜMAYUN NEDİR?

Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nde padişahın başkanlığında toplanan en yüksek yönetim, yasama, yürütme ve yargı organıdır. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu, Danıştay ve Yargıtay görevlerinin bir kısmını üstlenmiştir. Padişah, devlet işlerini bu kurul aracılığıyla yürütmüştür. Devletin iç ve dış politikasının belirlendiği, önemli devlet meselelerinin görüşülüp karara bağlandığı ana karar mekanizmasıdır.

Kuruluşu: Orhan Gazi döneminde (14. yüzyıl) ilk şekillenmeye başlamış, Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet) döneminde (15. yüzyıl) kurumsal kimliğine kavuşmuştur. Fatih’in çıkardığı Kanunname-i Al-i Osman ile yapısı ve işleyişi resmiyet kazanmıştır.

Toplantı Yeri: İstanbul Topkapı Sarayı içinde bulunan Kubbealtı denilen bölümde toplanmıştır. Bu nedenle divan üyelerine “Kubbealtı Vezirleri” de denir.

2. DİVAN-I HÜMAYUN'UN GENEL ÖZELLİKLERİ 

· Hiyerarşi ve Düzen: Divan’da katı bir protokol ve görev hiyerarşisi vardır. Her üyenin oturacağı yer, görevinin önemine göre belirlenmiştir.

· Açıklık İlkesi: Divan toplantıları belirli günlerde halka açık yapılırdı. Sıradan bir vatandaş, şikâyetini veya davasını doğrudan divana getirebilirdi. Bu durum, Osmanlı’da “adaletin herkese açık olduğu” anlayışının bir göstergesidir.

· Arz Odası: Padişah, divan toplantılarını bizzat takip etmek istediğinde Kubbealtı’nın yanındaki Arz Odası'nda bulunur, toplantıyı parmaklıklı bir pencereden gizlice izlerdi. Kararları onaylayıp onaylamadığını veziriazama bildirirdi.

· Karar Onayı: Divan’da alınan tüm kararlar (idam, savaş, barış, atama vb.) kesin değildir. Kararların uygulanabilmesi için padişahın onayı (örf-i sultanî) gereklidir. Padişah onaylamazsa karar geçersiz sayılırdı.

· Toplantı Günleri: Haftada 4 gün (Cumartesi, Pazar, Pazartesi, Salı) sabah namazından sonra toplanır, öğle vaktine kadar devam ederdi. Toplantıların ardından devlet adamlarına “divan çorbası” (pilav) ikram edilirdi.

3. DİVAN-I HÜMAYUN'UN ÖZELLİKLERİ

1. Yönetim (İcra) Görevi: Devletin genel siyasetini belirlemek, savaş ve barış kararlarını almak, antlaşmaları imzalamak, eyaletlere vali (beylerbeyi, sancakbeyi) atamak.

2. Yargı (Adli) Görevi: Üst mahkeme olarak çalışmak, kadıların verdiği kararları temyiz etmek (bozmak veya onamak), devlet görevlilerinin yargılanmasını sağlamak, halkın şikâyetlerini dinleyerek çözüm üretmek.

3. Askerî Görev: Ordunun sefer hazırlıklarını planlamak, asker maaşlarını (ulufe) bağlamak ve dağıtımını denetlemek, savaş stratejilerini görüşmek.

4. Mali Görev: Devletin yıllık bütçesini (bakiye ve muhasebe defterleri) hazırlamak, vergileri belirlemek, hazine gelir ve giderlerini kontrol etmek, paranın ayarını ve değerini denetlemek.

5. Yazışma ve Protokol Görevi: Yabancı devletlerle yapılan yazışmaları yürütmek, elçileri kabul etmek, devletin resmi evraklarını (berat, ferman, name-i hümayun) hazırlamak ve padişaha onaylatmak.

4. DİVAN-I HÜMAYUN'UN ASLİ ÜYELERİ

Divan’ın daimi (asli) üyeleri şunlardır. Bu üyeler her toplantıda hazır bulunurlardı:

a) Vezir-i Azam (Sadrazam, Başvekil)

· Görevi: Padişahın mutlak vekilidir. Divan’a başkanlık eder. Devletin iç ve dış işlerinden birinci derecede sorumludur.

· Özelliği: Padişahın mührünü taşır. Onun emri olmadan hiçbir iş yapılamazdı. Fatih’ten sonra padişahlar divana katılmayı bırakınca devletin fiili yöneticisi haline gelmiştir. “Devlet içinde devlet” olarak nitelenen en güçlü kişidir.

b) Kubbealtı Vezirleri (Diğer Vezirler)

· Görevi: Sadrazam’a yardımcı olurlar. Gerektiğinde sadrazamın yerine vekalet ederler (vekil-i mutlak). Savaşlarda ordu komutanlığı yaparlar.

· Özelliği: Sayıları Fatih’ten sonra artmış, genellikle 7 ila 11 kişi arasında değişmiştir. Divan toplantılarında sadrazamın sağında ve solunda otururlardı.

c) Kazasker (Kadıasker)

· Görevi: Adalet işlerinin en yetkili amiridir. Tüm kadıları (hakimleri) atama, yer değiştirme ve azletme yetkisi vardır. Aynı zamanda medrese müderrislerini (profesör) atar.

· Özelliği: İlk başta bir taneyken (Rumeli Kazaskeri), zamanla ikiye çıkmıştır (Rumeli ve Anadolu Kazaskeri). Divan’da yargılamalara bakar ve hukuki görüş bildirirdi.

d) Defterdar

· Görevi: Devletin maliye bakanıdır. Vergilerin toplanmasından, hazinenin korunmasından ve devlet harcamalarının yapılmasından sorumludur.

· Özelliği: Başlangıçta bir taneydi (Rumeli Defterdarı), daha sonra Anadolu Defterdarı ve diğer defterdarlar da eklenmiştir. Bütçeyi hazırlar, yıllık gelir-gider tablolarını divana sunardı.

e) Nişancı (Tuğrai)

· Görevi: Padişahın tuğrasını (imzasını) çekmekle görevlidir. Resmi evraklara (ferman, berat, ahitname) bu tuğrayı basar. Ayrıca tımarların (toprak yönetimi) kayıtlarını tutar.

· Özelliği: Devletin yazışma dilini (inşa) en iyi bilen kişidir. Adeta devletin en büyük arşiv ve protokol amiridir.

5. ZAMAN ZAMAN DİVAN'A KATILAN ÜYELER

Bu kişiler sadece kendi görev alanlarıyla ilgili konular görüşüldüğünde Divan-ı Hümayun’a çağrılırdı:

· Şeyhülislam: En yüksek dinî otoritedir. Divan’ın asli üyesi değildir. Sadece dinî ve hukuki konularda (şer’i meseleler) fetva vermesi istendiğinde toplantıya alınırdı. Kararları bağlayıcıdır.

· Kaptan-ı Derya: Osmanlı donanmasının komutanıdır. Denizcilik, donanma ve tersane işleri görüşüldüğünde divana katılırdı.

· Yeniçeri Ağası: Yeniçeri Ocağı’nın en üst komutanıdır. Askeri isyan, maaş (ulufe) dağıtımı ve İstanbul’un asayişi konularında divana katılırdı.

6. KALDIRILIŞI

Divan-ı Hümayun, 17. yüzyıldan itibaren etkisini kaybetmeye başlamıştır. Toplantılar azalmış, sadrazamlar kendi köşklerinde ayrı toplantılar yapmaya başlamıştır. Son olarak II. Mahmut döneminde (1826) “Vaka-i Hayriye” (Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması) sonrası Divan-ı Hümayun tamamen kaldırılmış, yerine Nazırlık (Bakanlık) Sistemi ve Meclis-i Vâlâ-yi Ahkâm-ı Adliye kurulmuştur. Bu değişim, Osmanlı’da modern bakanlıklar dönemini başlatmıştır.

HAZIRLAYANLAR:

WELEDA  A.

SÜMEYYE S.

PINAR A.

EFLAL S.

PINAR D.

SONGÜL D.

EYLÜL B.

FERİDE T.

KAYNAKÇA:

1:Osmanlı Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları.

2:Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal, Türk 3:Tarih Kurumu Yayınları.

4:Osmanlı Devleti Tarihi, IRCICA Yayınları.

ttk.gov.tr

5:islamansiklopedisi.org.tr

6:meb.gov.tr